Tuy nhiên, một khi tác phẩm đặt câu chuyện vào một triều đại có thật, sử dụng những nhân vật, sự kiện và trật tự xã hội từng tồn tại, lịch sử cũng trở thành một phần của hệ quy chiếu mà nhà làm phim cần tôn trọng. Đây chính là vùng dễ gây tranh luận nhất của phim cổ trang: điện ảnh cần hư cấu để kể chuyện, còn lịch sử đòi hỏi những giới hạn nhất định để tránh biến quá khứ thành một phông nền tùy ý.
Một phía cho rằng nghệ thuật phải có quyền tưởng tượng. Nếu mọi tình tiết đều phải khớp từng dòng sử liệu, phim lịch sử rất dễ biến thành những bài giảng minh họa khô cứng. Phía còn lại lo ngại việc tùy tiện thay đổi nhân vật, sự kiện và quan hệ xã hội rồi gắn nhãn “dựa trên lịch sử” có thể khiến khán giả, đặc biệt là người trẻ, khó phân biệt đâu là tư liệu, đâu là sáng tạo. Cả hai cách nhìn đều có cơ sở, bởi bản chất của điện ảnh nằm ở khả năng kể lại những điều lịch sử chưa hoặc không thể ghi chép đầy đủ, trong khi sức mạnh của màn ảnh lại đủ lớn để biến một hình dung nghệ thuật thành ký ức lịch sử trong đầu công chúng.
Điều cần bàn không phải phim lịch sử có được phép hư cấu hay không. Có lẽ vấn đề đáng nói hơn là phim cổ trang được hư cấu đến đâu để vẫn giữ được logic của thời đại. Lịch sử vốn chẳng phải một kịch bản hoàn chỉnh để nhà biên kịch chỉ việc chuyển thể lên màn ảnh. Tư liệu về một nhân vật có thể chỉ còn vài dòng, một biến cố có thể được ghi lại rất rõ về kết quả nhưng gần như bỏ trống những diễn biến ở giữa, trong khi chính những khoảng trống ấy lại là nơi điện ảnh cần đặt nhân vật, hành động và cảm xúc. Nếu cấm mọi suy đoán, phim lịch sử gần như mất đi khả năng kể chuyện. Nhưng từ quyền lấp đầy khoảng trống đến quyền thay đổi bản chất của lịch sử là một khoảng cách rất lớn.
Một nguyên tắc đáng tham khảo là “đại sự không hư cấu, tiểu sự không gò bó”. Những sự kiện nền tảng, kết quả của các biến cố lớn, vị trí của những nhân vật lịch sử và trật tự cơ bản của thời đại cần được giữ vững. Trong phạm vi ấy, những cuộc gặp gỡ chưa từng được ghi chép, những cuộc đối thoại riêng tư, đời sống thường nhật hay diễn biến tâm lý của một nhân vật có thể được tưởng tượng để phục vụ câu chuyện. Cách phân biệt này mở ra một khả năng quan trọng cho điện ảnh: một bộ phim có thể không hoàn toàn trùng khớp với lịch sử được ghi chép, nhưng vẫn có thể đúng với tinh thần của thời đại.
