Vào đầu những năm 2000, Microsoft
đứng trước nhiều thách thức lớn. Doanh
thu từ Windows - từng là “con gà đẻ
trứng vàng” - sụt giảm mạnh. Cấu trúc
tổ chức cồng kềnh với nhiều tầng nấc
quản lý khiến gã khổng lồ phản ứng
chậm chạp trước các đối thủ mới nổi
như Google hay Apple. Trước hoàn cảnh
đó, CEO mới nhậm chức Satya Nadella
quyết định thực hiện cuộc “đại phẫu”:
Sa thải 18 ngàn nhân viên (14% tổng số
lao động Microsoft lúc đó), đồng thời
tái cơ cấu toàn diện từ sản phẩm đến
tổ chức và văn hóa doanh nghiệp. Kết
quả là sau 10 năm, quá trình chuyển đổi
của Microsoft thành công rực rỡ. Họ giữ
vững vị trí là một trong những tập đoàn
công nghệ hàng đầu thế giới. Mức vốn
hóa của hãng tăng gấp 10 lần, vượt mốc
3.000 tỉ đô la Mỹ. Số lượng lao động tăng
trở lại, lên đến gần 230 ngàn người vào
năm 2024.
Câu chuyện của Microsoft cho thấy
cải tổ - dù đau đớn -là cần thiết để một
tổ chức thích ứng với môi trường mới.
Bài học đó không chỉ đúng với tổ chức
tư nhân. Nếu coi nhà nước như một “đại
doanh nghiệp”, có thể thấy hiệu quả hoạt
động của nó phụ thuộc rất nhiều vào hệ
thống tổ chức và cách thức vận hành.
Cũng như bất kỳ tổ chức lớn nào, cấu
trúc cồng kềnh, hệ thống hành chính
phức tạp, sự chồng chéo về chức năng
và tính thiếu minh bạch là trở lực lớn. Ở
Việt Nam, vấn đề này không chỉ thể hiện
rõ qua số công, viên chức, vốn chiếm
gần 8% lực lượng lao động, mà còn ở số
lượng các cơ quan trung gian trong hệ
thống. Một quyết định đơn giản thường
phải qua 4-5 cấp phê duyệt, và một dự
án đầu tư đôi lúc cần đến hơn 30 con
dấu từ các cơ quan khác nhau. Không
khó hiểu khi một bộ máy như vậy hoạt
động không hiệu quả.
Bộ máy thiếu hiệu quả gây ra ba vấn
đề chính. Thứ nhất là về nguồn lực: Chi
phí vận hành (chi thường xuyên) chiếm
tới 70% ngân sách nhà nước, thậm chí
còn cao hơn ở nhiều đơn vị. Điều này
khiến ngân sách không thể đáp ứng các
nhu cầu thiết yếu khác như y tế, giáo dục
và hạ tầng. Thứ hai, quy trình phức tạp
vừa làm chậm quá trình ra quyết định,
vừa tạo ra tâm lý “làm cho đúng” thay vì
“làm cho hiệu quả”. Điều này càng trầm trọng trong bối cảnh chiến dịch chống
tham nhũng được đẩy mạnh, khiến
nhiều cán bộ mắc bệnh sợ trách nhiệm.
Thứ ba, tệ quan liêu làm tê liệt tính linh
hoạt và sáng tạo, khiến bộ máy nhà nước
không đủ khả năng giải quyết những
thách thức đa chiều của thời đại mới.
