Nghệ thuật đương đại Việt Nam: Những con sóng ngầm sau hào quang Đông Dương
Thách thức nằm ở chỗ người Việt Nam có đủ tự tin để chọn nghệ thuật đương đại và hệ sinh thái có làm được gì để củng cố sự tự tin đó.
Tác giả: Kiều-Nga Trang
Ngày 9 tháng 9 năm 2025, tại trụ sở nhà đấu giá Aguttes ở Paris (Pháp), bức Le Concert (Buổi hòa nhạc) của Mai Trung Thứ - một trong những danh họa của trường Mỹ thuật Đông Dương có chỗ đứng vững chắc trong đời sống mỹ thuật Paris thế kỷ 20 - được gõ búa ở mức 1,793 triệu euro trong khuôn khổ phiên đấu giá kỷ niệm 100 năm thành lập trường Mỹ thuật Đông Dương. Sau thuế và phí, tổng giá trị giao dịch lên tới khoảng 1,811 triệu euro, tương đương gần 58 tỉ đồng.
Thương vụ này có thể được xem là một sự khẳng định lần nữa vị thế của nghệ thuật Việt Nam trên thị trường quốc tế. Nhưng ở góc độ khác, nó cũng tiếp tục củng cố một thực tế quen thuộc: Những tác phẩm có giá trị cao nhất của nghệ thuật Việt Nam - cùng dòng tiền đi kèm - vẫn chủ yếu được xác lập và lưu thông ngoài lãnh thổ Việt Nam. Đồng thời, nó nhấn mạnh một hệ quy chiếu đã tồn tại hàng thập kỷ, trong đó nghệ thuật Đông Dương gần như là phân khúc duy nhất của Việt Nam được công nhận rộng rãi ở cấp độ toàn cầu.
Tác phẩm Le concert (Buổi hòa nhạc), 1978, của họa sĩ Mai Trung Thứ. Nguồn: Aguttes
Nghệ thuật tại Việt Nam thường được chia thành ba giai đoạn chính: Đông Dương, hiện đại và đương đại. Nghệ thuật Đông Dương chỉ thế hệ nghệ sĩ tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương vào đầu thế kỷ 20 (1925 -1945). Trên bình diện quốc tế, mốc thời gian của nghệ thuật đương đại không thống nhất giữa các bảo tàng và thiết chế. Tại Việt Nam, hai khái niệm hiện đại và đương đại thường được gộp chung, để chỉ những thực hành nghệ thuật hình thành sau Đổi mới (1986). Với Galerie Quynh, đó là tác phẩm “của những nghệ sĩ đang sống.” Đồng thời theo Manzi Art Space, đó là “những tác phẩm phản ánh các vấn đề và trăn trở của xã hội đương thời.”
Tính đến năm 2025, tranh Đông Dương vẫn là phân khúc có tính thanh khoản cao nhất của nghệ thuật Việt Nam trên thị trường đấu giá quốc tế, chiếm khoảng 90%. Theo kết quả của phiên đấu giá tháng 1.2026 của Sotheby’s Singapore, bảy tác phẩm Đông Dương của Việt Nam góp mặt đều được bán thành công, đạt tỉ lệ gõ búa 100%. Trong khi nghệ thuật Đông Dương tiếp tục lập kỷ lục tại các nhà đấu giá quốc tế, bối cảnh nghệ thuật trong nước đang xuất hiện những dấu hiệu dịch chuyển rõ ràng. Một thế hệ nhà sưu tập Việt mới đang bước vào thị trường, không chỉ với vai trò người mua, mà như những tác nhân định hình hệ sinh thái. Thách thức đặt ra không phải là liệu nghệ thuật đương đại Việt Nam có thể thay thế nghệ thuật Đông Dương trên thị trường toàn cầu hay không. Thay vào đó, câu hỏi quan trọng hơn là: Liệu Việt Nam có thể xây dựng một thị trường nội địa đủ vững để giữ lại tác phẩm lẫn dòng tiền gắn với các nghệ sĩ đang sống và thực hành hôm nay?
