Ngày 12.10, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển xướng tên hai nhà kinh tế hiếm khi xuất hiện trên trang nhất: Robert E. Hall, 83 tuổi, Đại học Stanford, và Michael Woodford, Đại học Columbia. Ủy ban giải thưởng nói công trình của họ đã tạo ra “bước ngoặt trong chính sách ổn định” và “hiện được các ngân hàng trung ương và bộ tài chính trên khắp thế giới sử dụng”.
Cùng tuần đó, ở cách Stockholm 8.000 km, nền kinh tế Việt Nam đang chạy theo một hướng khác. Tín dụng chín tháng đầu năm tăng 11,59% so với cuối 2025 và 16,69% so với cùng kỳ. Lãi suất huy động bình quân các khoản mới đã nhích lên 6,38%/năm, cao hơn 1,15 điểm phần trăm so với cuối năm ngoái. Cán cân thương mại chín tháng lật từ xuất siêu 16,87 tỉ USD cùng kỳ 2025 sang nhập siêu 19,42 tỉ USD. Và mục tiêu tăng trưởng cả năm vẫn là hai con số.
Giải Nobel năm nay không phải lời chúc mừng dành cho một mô hình toán học. Nó là lời nhắc rằng chính sách vĩ mô không truyền dẫn qua công cụ, mà qua kỳ vọng - và kỳ vọng chỉ nghe theo những cam kết có thể kiểm chứng. Với Việt Nam, câu hỏi đáng giá lúc này không phải “có nên ép hạ lãi suất hay không”, mà “thị trường sẽ làm gì khi không còn chắc chắn tỉ giá và lạm phát vẫn là ưu tiên số một”.
Điều Hall thực sự tìm ra
Trước những năm đầu thập niên 1970s, các mô hình kinh tế lượng truyền thống (đặc biệt là trường phái Keynes) giả định rằng hành vi của người dân là cố định hoặc thay đổi rất chậm bất chấp chính sách thay đổi. Các bài báo của Lucas 1972, 1976 đã thay đổi điều này. Lucas khẳng định rằng “Sẽ là sai lầm nếu cố gắng dự báo tác động của một chính sách kinh tế mới hoàn toàn dựa trên các dữ liệu thống kê lịch sử thu thập được trong quá khứ”. Ông cho rằng rằng các tác nhân kinh tế (người tiêu dùng, doanh nghiệp, người lao động) là những người duy lý. Khi chính phủ thay đổi luật chơi (thay đổi chính sách), người dân sẽ chủ động thay đổi kỳ vọng và hành vi của họ để tối đa hóa lợi ích cá nhân dựa trên các thông tin mới. Kết quả là các mối quan hệ thống kê cố định thiết lập từ quá khứ sẽ lập tức bị sụp đổ.
