Cuối năm 2021, bộ bức ảnh gây chấn động: hàng ngàn tài xế xe container vật vờ, ăn bờ ngủ bụi gần một tháng trên con đường nhỏ hẹp, một bên là đồi núi, dài hàng chục kilomet chỉ đợi, để đưa trái cây đang gần tới ngày hết hạn sử dụng qua bên kia cánh cửa bên kia biên giới. Bộ ảnh “tắc biên” này của Zing News, vào tháng 5.2022 đạt giải vàng hạng mục ảnh phóng sự châu Á, cho thấy một thực tế xót xa: nông sản Việt Nam phụ thuộc vào Trung Quốc nên khi Trung Quốc “xổ mũi”, nông dân Việt “bị cảm”.
Chuyện tương tự thậm chí trầm trọng hơn tái diễn vài tháng đó, tháng 3.2022, Trung Quốc áp dụng chính sách Zero-Covid, nông sản Việt lại “nghẹn” đầu ra. Với một thị trường tiêu dùng tỉ dân như Trung Quốc, việc bán hàng cho họ mang lại những khoản tiền lớn mà quốc gia nào cũng muốn. Nhưng, quan niệm cũ - đây là thị trường “dễ ăn”, “dễ tính” khiến những đổi thay bất ngờ từ Trung Quốc dẫn đến nông sản Việt bế tắc đầu ra. Câu chuyện thành công của cá tra, từng vất vả tương tự khi bị Mỹ áp thuế chống bán giá sau trở thành ngôi sao xuất khẩu của Việt Nam, mở ra một cách tiếp cận thị trường Trung Quốc nghiêm túc hơn, dù mất nhiều thời gian.
Tháng 4.2022, khi dịch bệnh Covid-19 bùng phát, thành phố Thượng Hải, nơi có cảng container lớn nhất, đóng cửa, khiến tiếp nhận hàng hóa bị chậm. Thời gian vốn là kẻ thù của hàng nông sản, càng để lâu, rau quả càng dễ bị hư hỏng cao. Ông Võ Quan Huy, giám đốc công ty TNHH Huy Long An, được gọi là “vua chuối”, so sánh việc phong toả này như “cú đánh bồi” với nông sản Việt xuất vào Trung Quốc.
Các container hàng rau củ quả nhập khẩu ở Thượng Hải phải chờ trung bình 12 ngày trước khi có xe đến vận chuyển, gấp gần 3 lần khoảng thời gian trước đó. Tình trạng thiếu hụt container rỗng làm cho việc đóng hàng xuất khẩu không cố định, thời gian vận chuyển kéo dài. Giá vận chuyển hàng sang Trung Quốc liên tục tăng và cao hơn so với giá cước vận chuyển sang các quốc gia khác như Nhật, Hàn Quốc... Ông Huy cho hay, cước vận chuyển một kg chuối năm ngoái chỉ 2 ngàn đồng, nay lên 7.500 đồng. Giá thành chuối xuất khẩu, bao gồm chi phí vận chuyển trước đây khoảng 9 ngàn đồng/kg nay lên 13 ngàn-14 ngàn đồng/kg. Vận chuyển bằng đường hàng không cũng bị ảnh hưởng khi hàng đổ về sân bay quốc tế Phố Đông (Thượng Hải) quá nhiều.
