Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà hạ tầng y tế bắt đầu tác động trực tiếp lên đường tăng trưởng, chứ không chỉ là câu chuyện phúc lợi. Trong báo cáo “A Healthy Future: Primary Health Care and the Chronic Disease Epidemic in East Asia and Pacific,” ngân hàng Thế giới coi bệnh không lây nhiễm (NCD) như tim mạch, ung thư, tiểu đường, bệnh hô hấp mãn tính là một cú sốc chi phí mới đối với những nền kinh tế đang già hóa nhanh như Việt Nam.
Theo ước tính của nhóm tác giả trong báo cáo công bố năm 2026, xác suất một người Việt Nam tử vong trong độ tuổi 30–70 vì bốn nhóm NCD chính hiện khoảng hơn 21%, con số đủ lớn để trở thành rào cản với mục tiêu duy trì lực lượng lao động khỏe mạnh. Tác động kinh tế không chỉ nằm ở tử vong, mà ở số ngày công bị “bào mòn”. Theo đó, nghiên cứu quốc tế cho thấy bệnh nhân tiểu đường mất trung bình hơn 10 ngày công mỗi năm, bệnh tim mạch gần 13 ngày và ung thư hơn 37 ngày, những mô thức mà báo cáo cho rằng đang ngày càng đúng với bức tranh NCD của Việt Nam
Nhóm tác giả của ngân hàng Thế giới nhận định Việt Nam đã phát triển được trục bảo vệ sức khỏe bà mẹ – trẻ em và bệnh truyền nhiễm, nhưng chính quá trình “chuyển vùng” sang mô hình bệnh tật của nước thu nhập trung bình khiến NCD trở thành gánh nặng mới, trong khi cấu trúc y tế cơ sở chưa được tái thiết tương xứng. Nếu không xoay trục, chi y tế công và chi từ quỹ bảo hiểm có nguy cơ buộc phải tăng mạnh chỉ để “đuổi theo” điều trị biến chứng, như kịch bản Fiji được nêu trong sách – phải tăng chi gấp 2,5 lần đến 2050 nếu giữ nguyên mô hình
Trên bình diện chỉ số, Việt Nam có điểm bao phủ dịch vụ y tế (UHC Service Coverage Index) trên 80, thuộc nhóm cao ở Đông Á. Tuy nhiên, báo cáo của ngân hàng Thế giới dẫn các nghiên cứu cho thấy một tỉ lệ đáng kể ca nhập viện vì NCD là “có thể tránh được” nếu tuyến cơ sở làm tốt sàng lọc, điều trị duy trì và quản lý bệnh mạn. Một phần nguyên nhân đến từ khoảng cách “Biết – Làm”: khi làm bài kiểm tra ca bệnh giả định, nhân viên y tế đạt điểm rất cao, nhưng trong tương tác với bệnh nhân chuẩn hóa, tỉ lệ xử trí đúng giảm sâu – kiến thức không tự chuyển thành thực hành nếu thiếu giám sát và động lực.
