Việt Nam là điểm đến hàng đầu để thay thế chuỗi cung ứng Trung Quốc, nhưng nguy cơ thiếu điện và các dự án năng lượng tái tạo bị treo đang đe dọa tham vọng đó.
Tác giả: David Fickling*
Nỗ lực của thế giới nhằm giảm sự phụ thuộc vào gã khổng lồ sản xuất Trung Quốc phụ thuộc phần lớn vào một quốc gia duy nhất: Việt Nam. Tuy nhiên, khả năng đáp ứng kỳ vọng đó của quốc gia này lại có thể phụ thuộc vào số phận của một vài trang trại điện gió đang phải "đắp chiếu". Trong bối cảnh chi phí năng lượng tăng vọt, chính phủ đang cảnh báo nguy cơ mất điện diện rộng có thể xảy ra ngay trong năm tới. Giải pháp khắc phục là điều đã quá trễ.
Việt Nam có thể đang là nạn nhân từ chính sự thành công của mình. Hơn bất kỳ quốc gia nào khác, Việt Nam là bên hưởng lợi lớn nhất từ các sắc thuế quan và chính sách đa dạng hóa hóa chuỗi cung ứng vốn nhằm kiềm chế thương mại của Trung Quốc kể từ chính quyền nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Ngành chế biến - chế tạo của Việt Nam nằm trong nhóm phát triển nhanh nhất hành tinh. Kim ngạch xuất khẩu tương đương gần như toàn bộ tổng sản phẩm quốc nội (GDP), và nền kinh tế đã tăng trưởng 8% trong năm ngoái.
Để duy trì guồng máy công nghiệp đó, Việt Nam cần một lượng điện năng khổng lồ. Và đây chính là nơi phát sinh vấn đề. Nhu cầu phụ tải lưới điện đang tăng khoảng 10% mỗi năm, nhưng đà tăng của nguồn cung đã chững lại sau khi đợt bùng nổ năng lượng tái tạo vượt tầm kiểm soát vào khoảng thời gian diễn ra đại dịch Covid-19. Cuộc chiến tại Iran đã khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn: Khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), vốn từng được coi là xương sống cho lưới điện tương lai của Việt Nam, không còn là nguồn nhiên liệu giá rẻ hay đáng tin cậy như từng được kỳ vọng. Ngay cả than đá cũng đang được cân nhắc như một giải pháp để giải tỏa tình trạng thiếu hụt mãn tính.
Tuy nhiên, chỉ có một giải pháp duy nhất đủ tầm vóc để giải quyết quy mô của vấn đề này, và đó lại là giải pháp mà Việt Nam vẫn luôn né tránh: Chấm dứt những bất đồng về giá với tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), doanh nghiệp nhà nước đã khiến hàng gigawatt (GW) năng lượng sạch phải ngắt kết nối trong phần lớn 5 năm qua.
Điều này tưởng chừng như vô lý tại một quốc gia mà các đợt mất điện vào năm 2023 từng khiến nhiều nhà máy phải đóng cửa và làm bốc hơi 0,3% GDP, nhưng Việt Nam lại đang sở hữu một lượng đáng kể các dự án năng lượng tái tạo đã cơ bản hoàn thành nhưng rơi vào bế tắc. Hai trang trại điện gió nằm giữa những điền trang trà và cà phê ở Tây Nguyên là minh chứng điển hình: Theo kế hoạch ban đầu dự kiến hoàn thành vào năm 2021, chúng đã phải "phủ bụi" trong rào cản pháp lý suốt nhiều năm trước khi nhận được giấy phép hoạt động vào tháng 1, cho phép các dự án này chính thức đi vào vận hành.
