Chính phủ đặt mục tiêu đưa IFC tại TP HCM và Đà Nẵng vào hoạt động cuối năm 2025. Theo đó, cơ chế giải quyết tranh chấp được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng niềm tin cho các nhà đầu tư. Nghị quyết 222 của Quốc hội đã đặt ra một cơ quan giải quyết tranh chấp để giải quyết vấn đề này với hai trụ cột chính: toà án chuyên biệt và trung tâm trọng tài quốc tế thuộc IFC. Nghị quyết cũng mở rộng lựa chọn khi cho phép các bên sử dụng trọng tài quốc tế, thậm chí toà án nước ngoài. Những điểm mới này là bước tiến nhằm tiệm cận thông lệ toàn cầu nhưng cũng đặt ra hàng loạt thách thức.
Hình hài toà án chuyên biệt
Luật sư Trần Anh Đức từ Allen Overy Shearman Sterling (Việt Nam) cho biết, ý tưởng về toà án chuyên biệt chỉ xuất hiện vào giai đoạn cuối của quá trình soạn thảo. Ban đầu, nhiều chuyên gia quốc tế bày tỏ lo ngại về hệ thống tố tụng nhiều cấp ở Việt Nam có thể kéo dài “mấy năm liền”, làm nhà đầu tư mất kiên nhẫn. Giải pháp lúc đó là tập trung toàn bộ tranh chấp về trung tâm trọng tài quốc tế thuộc IFC. Tuy nhiên, cơ chế trọng tài chỉ vận hành được khi có thoả thuận giữa các bên. Các tranh chấp trong trường hợp liên quan đến cơ quan nhà nước, hoặc giữa các nhà đầu tư nhưng không có thoả thuận, cần một cơ quan xét xử có thẩm quyền khác. Chỉ đến những tuần cuối cùng, dự thảo nghị định mới đưa phương án song hành, vừa có toà chuyên biệt, vừa có trung tâm trọng tài, áp dụng thông lệ quốc tế.
Tuy nhiên, vấn đề khái niệm “toà án chuyên biệt” đến nay vẫn chưa được định nghĩa rõ, theo giáo sư, tiến sĩ Lê Hồng Hạnh, chủ tịch trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam. Ngay cả trong luật Tổ chức Toà án nhân dân 2024 (sửa đổi 2025) nội dung này cũng còn nhiều mù mờ. Điều này khiến cho việc thành lập, vận hành toà án chuyên biệt trong IFC sẽ gặp không ít khó khăn như: thiếu định nghĩa và thẩm quyền cụ thể, dễ chồng chéo với các toà chuyên trách hiện có. Ông nhấn mạnh, Việt Nam cần nghiên cứu tổng thể các luật chuyên ngành để tránh xung đột thẩm quyền. Bởi thực tế cho thấy, các quốc gia như Nga, Trung Quốc đã mất hàng chục năm để hoàn thiện khung pháp lý tương tự.
Ngoài khung pháp lý, năng lực thực thi cũng là bài toán lớn. Ông Đức chỉ ra rằng thẩm phán tại IFC có thể sẽ phải áp dụng luật nước ngoài, xét xử bằng tiếng Anh và đáp ứng chuẩn mực quốc tế. Đây là thách thức chưa từng có với hệ thống toà án Việt Nam.
