Luật pháp và nghịch lý của sự “năng động quá mức”
Trong tư duy pháp quyền cổ điển, pháp luật được kỳ vọng là nền tảng ổn định nhất của trật tự xã hội. Luật gia Montesquieu từng nhấn mạnh rằng tự do chính trị chỉ tồn tại khi con người “không bị buộc phải làm những điều luật không yêu cầu và không bị cấm làm những điều luật cho phép.” Điều kiện tiên quyết để đạt tới trạng thái đó là pháp luật phải ổn định, dễ tiếp cận và có thể dự đoán được. Tuy nhiên, trong bối cảnh quản trị hiện đại - nơi Nhà nước phải đối mặt với khủng hoảng kinh tế, biến động địa chính trị, chuyển đổi công nghệ và áp lực hội nhập - pháp luật ngày càng bị đặt vào trạng thái “chạy theo sự kiện”.
Việt Nam trong giai đoạn 2024-2025 là một minh chứng điển hình cho nghịch lý này. Với quyết tâm cải cách thể chế, tháo gỡ các “điểm nghẽn pháp lý” được xem là nguyên nhân cản trở phát triển, hệ thống pháp luật đã trải qua một làn sóng ban hành và sửa đổi với tốc độ cao hiếm thấy. Luật, nghị định, thông tư liên tiếp được điều chỉnh, bổ sung, thậm chí thay thế chỉ trong thời gian ngắn. Ở bề mặt, đây là biểu hiện của một Nhà nước hành động, linh hoạt và sẵn sàng thích ứng. Nhưng ở tầng sâu hơn, câu hỏi đặt ra là: Liệu sự năng động đó có đang vượt qua ngưỡng tự kiểm soát của pháp luật, dẫn đến sự tha hóa của chính công cụ vốn được thiết kế để hạn chế quyền lực?
Bài viết này cho rằng, khi việc làm luật và sửa luật trở thành một phản xạ quản trị thường xuyên, thiếu khoảng lùi để đánh giá và nội tại hóa trong thực tiễn, pháp luật có nguy cơ đánh mất các phẩm chất cốt lõi của pháp quyền. Khi đó, thay vì là chuẩn mực ổn định, luật pháp trở thành một dòng chảy biến động, tạo ra bất định, mở rộng không gian tùy nghi và làm suy giảm niềm tin xã hội.
