Khi nước Mỹ đi trước, về sau trong sản xuất pin xe điện
Cú sụp đổ của công ty khởi nghiệp A123 vẫn ám ảnh nước Mỹ suốt nhiều thập niên sau, và vạch ra những vấn đề trong chiến lược đổi mới sáng tạo của quốc gia này.
Tác giả: Gabrielle Coppola
Trên dải đất nông nghiệp dài hơn 4,8 cây số ở tây nam Michigan, Ford đang xây dựng một nhà máy pin. Ford sẽ cần công nghệ làm ra pin rẻ, ổn định để dùng trong các xe điện của họ, và công nghệ này đến từ Contemporary Amperex Technology (viết tắt: CATL), hãng pin xe điện lớn nhất thế giới của Trung Quốc. Theo hầu hết tiêu chí, thỏa thuận giữa Ford và tập đoàn Trung Quốc là một chiến thắng cho bang Michigan, khi nơi này nhận được khoản đầu tư 3,5 tỉ đô la Mỹ vào một nhà máy rộng hơn 23 héc ta, tạo ra hàng ngàn việc làm mới, và khả năng sản xuất pin đủ cung cấp cho 400 ngàn xe điện mỗi năm, khi nhà máy đi vào hoạt động năm 2026. Nhưng với những ai đã theo dõi đủ lâu, đây lại là thời điểm của sự trớ trêu đến bi thảm với nước Mỹ: Thương vụ này lẽ ra đã có thể đi theo chiều ngược lại: từ Mỹ vào Trung Quốc.
Vào giữa những năm 1990, một hợp chất được gọi là lithium sắt photpho (LFP), chất hóa học chính dùng trong pin hiện nay được CATL và hầu hết các công ty pin ở Trung Quốc dùng, là phát minh của các nhà khoa học tại đại học Texas ở Austin, và được công ty khởi nghiệp A123 Systems LLC ở Watertown, Massachusetts thương mại hóa vài năm sau đó. Năm 2009, A123 được chính quyền của Barack Obama rót hàng trăm triệu đô la Mỹ với hy vọng công ty khởi nghiệp này sẽ giúp khởi đầu cho ngành xe điện Mỹ. Nhưng khi đó mọi chuyện còn quá sớm. Thị trường chưa có nhu cầu cho xe điện, còn các công ty sản xuất xe “xanh” lại không muốn đánh cược vào một công ty khởi nghiệp chưa được chứng thực.
Các đồng sáng lập A123 Yet-Ming Chiang, Ric Fulop, và Bart Riley, cùng Dave Vieau, cựu CEO. Ảnh: Rick Friedman/Corbis/Getty Images
Đến năm 2012, A123 đệ đơn phá sản, trở thành biểu tượng mỗi khi người ta nhắc đến lãng phí trong đầu tư chính phủ cùng với Solyndra, hãng làm pin mặt trời ở California đệ đơn phá sản vào năm 2011 sau khi nhận nửa tỉ đô la Mỹ khoản bảo lãnh vay từ chính quyền liên bang. Đến tận hôm nay, Dave Vieau, cựu CEO của A123 vẫn bị người đời chỉ trích khi họ biết ông từng điều hành công ty này. “Mày là tay A123 đã cuỗm hết tiền nhà nước” là câu ông ấy nghe không dưới một lần.
Gần 30 năm sau khi khám phá ra LFP, nước Mỹ đang vội vàng xây dựng chuỗi cung ứng pin của riêng mình, và quốc gia từng đi đầu trong dây chuyền lắp ráp hiện đại đang tìm đến Trung Quốc để học cách làm ra “động cơ” của thế kỷ 21. Điều này là lời nhắc nhở không thể lộ liễu hơn rằng Mỹ đã rút ra bài học… sai từ A123. Thay vì để một công nghệ tiềm năng, hoặc một công ty trẻ đang cố gắng thương mại hóa công nghệ đó sống chết theo quy luật của thị trường tự do, Mỹ lẽ ra nên chấp nhận một cuộc chơi dài hơi. Và thay vì để một phát minh về pin vuột khỏi tay mình và rơi vào tay của đối thủ địa chính trị lẫn kinh tế lớn nhất của mình (Trung Quốc), Mỹ lẽ ra nên tìm cách nuôi dưỡng và bảo vệ một ngành non trẻ kiểu gì cũng cần đến rất nhiều quá trình “thử và sai.” Giờ đây khi tỉnh táo nhìn lại, A123 là trường hợp điển hình của việc điều chỉnh những quy luật chính thống của chủ nghĩa tư bản Mỹ trong thời đại cạnh tranh với Trung Quốc.
