Mục tiêu tăng trưởng cao với đích đến trở thành quốc gia phát triển vào năm 2045 buộc con tàu kinh tế Việt Nam phải chuyển đổi cả về đường lối, động cơ, bộ điều khiển cho tới các toa tàu. Hình tượng minh họa cụ thể, dễ hình dung là bài toán hiện đại hóa vận tải đường sắt. Đến lúc tạm biệt đường sắt khổ một mét, với đầu tàu tốc độ thấp, chuyển sang các lựa chọn mới, từ khổ đường 1,4 mét, tốc độ cao hơn, nhằm đạt hiệu quả vận chuyển cả về quy mô lẫn các yếu tố vận hành.
Thách thức trong lần thay đổi có tầm quyết định này không chỉ nằm ở chỗ lựa chọn công nghệ, các tiêu chí kỹ thuật, mà còn phải chọn thời điểm thay đổi trong bối cảnh thế giới đang xáo trộn. Sau đại dịch Covid-19, phác thảo mới chưa ráo mực của chuỗi cung toàn cầu đã phải đối mặt với chủ nghĩa bảo hộ. Rào cản thuế quan của Mỹ với Việt Nam thay đổi từ 46% hồi tháng Tư năm ngoái tới 20% chẳng khác gì các khúc cua gấp, tạo thêm áp lực khiến cho động cơ đốt trong sử dụng “nhiên liệu” nhân công giá rẻ đang ở cuối kỳ sử dụng trở nên nặng nề trong xoay chuyển. Mở đầu năm 2026, các sự kiện nối nhau ở Venezuela, Iran và các tuyên bố của lãnh đạo các nền kinh tế lớn trên toàn cầu tại sân khấu Kinh tế Davos báo hiệu một năm không hề dễ chịu cho những người hy vọng hàng rào thuế quan dần dần ổn định hay các cuộc xung đột bớt mùi thuốc súng, giảm bớt khói lửa chiến tranh.
Áp lực bên ngoài như phép thử sức bền, khả năng chống chịu của nền kinh tế. Lịch sử hàng ngàn năm dựng và giữ nước chứng tỏ sức sống của một dân tộc: Càng bị dồn ép, càng bật cao. Bởi vậy, huyền sử Việt Nam mới có hình tượng cậu bé vươn vai lớn dậy. Công cuộc chuyển mình đó không thể diễn ra nếu chỉ có các yếu tố bên ngoài. Không có cơm, có khúc sông để uống nước, có tre đằng ngà sao mà lớn dậy và chiến thắng?
Áp lực thuế quan và sắp xếp chuỗi cung toàn cầu đang giữ hai vai trò: Vừa là thách thức cũng là cơ hội. Các số liệu thương mại cũng như các báo cáo về ASEAN và các hành lang kinh tế ở châu Á công bố đầu năm 2026 của McKinsey cho thấy cơ hội cụ thể trong lĩnh vực bán dẫn, điện tử cho Việt Nam nói riêng và ASEAN nói chung. Bối cảnh bên ngoài như vậy khiến cho các nghị quyết lần lượt ban hành trong năm 2025 và đầu năm nay về kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân và khoa học-công nghệ đóng vai trò xác lập hệ điều hành thế hệ mới. Thay thế hệ cũ chạy trên mã nguồn là tài nguyên và lao động giản đơn, vận hành tương đối rời rạc, độ trễ cao, hệ điều hành mới thiết lập sự đồng bộ dựa trên phân vai rõ ràng, giải quyết được vấn đề tương thích giữa các bộ phận để cỗ máy tăng trưởng đạt tốc độ thiết kế.
