Điều ám ảnh nhất với nhà kinh tế học Daron Acemoglu không phải là viễn cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển vượt tầm kiểm soát và cướp hết việc làm của con người. Nếu AI đạt đến mức đó, ít nhất nó sẽ mang lại “cú hích” lớn về năng suất. Điều mà vị giáo sư tại MIT thực sự lo ngại là một tương lai đầy rẫy những công nghệ “tự động hóa tàm tạm” (so-so automation), tức loại công nghệ đủ sức giúp doanh nghiệp cắt giảm nhân lực nhưng không mang lại bất kỳ cải thiện đáng kể nào về hiệu suất lao động.
Những công cụ kiểu này chỉ hoạt động ở mức “tàm tạm”, như máy tự thanh toán trong siêu thị hoặc hệ thống trả lời điện thoại tự động. Chúng không giỏi hơn con người, nhưng lại đủ rẻ và tiện để các công ty áp dụng, dẫn đến việc nhiều vị trí việc làm bị thay thế mà không đem lại lợi ích rõ ràng nào.
Acemoglu đã nhiều năm cảnh báo về kịch bản này, và giờ đây mối đe dọa đó đang trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết. Sự ra mắt của ChatGPT-5 vào tháng 8 vừa qua khiến nhiều người nghi ngờ rằng AI có thể đã chạm đến điểm bão hòa, thay vì tiếp tục phát triển vượt bậc như trong vài năm trước. Tuy nhiên, các doanh nghiệp thuộc mọi lĩnh vực vẫn tiếp tục đầu tư mạnh vào các ứng dụng AI. Một khảo sát của McKinsey cho thấy chỉ 1% lãnh đạo cho biết AI đã được tích hợp hoàn toàn vào quy trình vận hành và mang lại kết quả cụ thể, song gần như tất cả đều có kế hoạch tăng đầu tư. Nếu năng lực AI chỉ dừng lại ở mức hiện tại, chúng ta có thể rơi vào viễn cảnh mà Acemoglu lo ngại: Công nghệ đủ tốt để doanh nghiệp hợp thức hóa việc thay thế con người, nhưng không đủ tốt để tạo ra tăng trưởng hay đổi mới thực chất.
“Cơn sốt AI khiến người ta đổ tiền ào ạt, rồi vội vã tự động hóa cả những công việc không nên bị tự động hóa,” Acemoglu nhận định. “Tiền thì cứ tiếp tục đổ vào, doanh nghiệp nào cũng cảm thấy bị áp lực phải bắt kịp, dù không thật sự hiểu rõ nên dùng AI như thế nào. Hệ quả là năng suất không tăng, thậm chí còn giảm. Cùng lúc đó, công việc của con người bị thay thế, và khả năng tạo ra giá trị lao động thực sự cũng ngày một ít hơn.”
