Các nhà đầu tư toàn cầu thường hỏi tôi điều gì bất ngờ nhất về sự chuyển mình của Việt Nam trong thập kỷ qua. Câu trả lời của tôi rất đơn giản: Tôi đã không phải xếp hàng ở cây ATM trong nhiều năm nay. Dù nhâm nhi cà phê trong một quán sang trọng ở Hà Nội hay ghé mua mì ở quán ăn vỉa hè, tôi đều thanh toán bằng mã QR – liền mạch, tức thì, ở khắp mọi nơi. Tiền mặt gần như là một thứ gì đó thứ yếu.
Thực tế đơn giản đó đã lột tả bước nhảy vọt ngoạn mục của Việt Nam. Một thế hệ trước, các gia đình còn phải phân phát gạo bằng tem phiếu; ngày nay, quốc gia này đã vươn lên thành một nền kinh tế số mà nhiều người bên ngoài khó hình dung. Điều đó đạt được nhờ tinh thần khởi nghiệp bền bỉ, sự sẵn sàng thử nghiệm và lòng tự tin dân tộc được tôi luyện qua gian khó. Kết hợp với sự cởi mở sâu rộng về công nghệ, những yếu tố này đã thúc đẩy một trong những cuộc chuyển đổi số đáng ngạc nhiên nhất thế giới. Mục tiêu của chính phủ Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao vào năm 2030 dường như nằm trong tầm với.
Tuy nhiên, khi Việt Nam tiến gần đến cột mốc đó, một câu hỏi khó hơn hiện ra: Liệu nước này có thể gia nhập hàng ngũ các quốc gia thực sự giàu có như Nhật Bản và Hàn Quốc hay sẽ chững lại, mắc kẹt trong cái bẫy thu nhập trung bình đầy tinh vi?
Bẫy thu nhập trung bình – khái niệm thường được mô tả một cách mơ hồ là sự trì trệ sau giai đoạn tăng trưởng nhanh chóng. Nhưng gốc rễ của nó nằm ở chỗ phân bổ tài sản tập trung vào số ít. Một khi một quốc gia đưa người dân thoát khỏi cảnh nghèo đói cùng cực, mối đe dọa bất ổn xã hội trên diện rộng sẽ giảm bớt. Tuy nhiên, có một nhóm nhỏ nhờ quyền kiểm soát đối với vốn, đất đai, có thể thao túng hoạt động kinh tế thông qua các tập đoàn độc quyền, bóp nghẹt các doanh nghiệp mới nổi.
